เริ่มต้นดูแลผู้สูงอายุ อย่างไร?

วิธีแก้ปัญหา เมื่อผู้สูงอายุเบื่ออาหาร

30 May 2018

วิธีแก้ปัญหา เมื่อผู้สูงอายุเบื่ออาหาร

 

ข้อความสำคัญ

  • อาการเบื่ออาหารพบได้ค่อนข้างง่ายในกลุ่มผู้สูงอายุ และพบบ่อยกว่าวัยอื่นๆ โดยความอยากอาหารจะยิ่งลดลงมากหากมีอาการเจ็บป่วยเฉียบพลันร่วมด้วยในขณะนั้น
  • ปัจจัยต่างๆ เช่น สภาพร่างกาย โรคประจำตัว อารมณ์ ความเครียดและสภาพภูมิอากาศ สามารถเป็นสาเหตุของอาการเบื่ออาหารได้ทั้งสิ้น ทางแก้ไขควรสอดคล้องกับสาเหตุที่พบ จึงจะได้ผลดีที่สุด
  • การดัดแปลงและปรับเปลี่ยนหน้าตา หรือการปรุงรสชาติ หรือกลิ่นของอาหาร สามารถกระตุ้นให้ผู้สูงอายุรับประทานอาหารเพิ่มขึ้นได้

ลองจินตนาการถึงตนเอง ตอนมีอาการเจ็บป่วยสิครับ ไม่ว่าจะไข้หวัด ปวดหัว ปวดท้องหรือปวดฟัน เราจะรู้ตัวเองทันทีว่า “ไม่ค่อยอยากอาหาร”​ หรือเรียกง่ายๆว่า “เบื่ออาหาร” เมื่อเราพักฟื้นสัก 2-3 วัน เราจะรู้สึกได้เลยว่า น้ำหนักลดลง 1-2 กิโลกรัมเมื่อชั่งน้ำหนัก จริงไหมครับ ? ความเปลี่ยนแปลงของร่างกายนี้เป็นเพียงภาวะชั่วคราวซึ่งไม่ได้ส่งผลกระทบมากมายในวัยรุ่น หรือวัยผู้ใหญ่โดยทั่วไป แต่สำหรับผู้สูงอายุแล้ว ผลที่ตามมากลับส่งผลกระทบมากกว่านั้น เช่น ผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัวเป็นเบาหวาน อาจทำให้เกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำจนเป็นอันตรายได้ หรือผู้สูงอายุที่รับประทานอาหารเดิมซ้ำๆ อาจพบปัญหาขาดสารอาหารบางชนิด ซึ่งทำให้สุขภาพแย่ลงได้ เช่น ขาดแคลเซียมเป็นเวลานาน ทำให้ภาวะกระดูกบางที่พบได้อยู่แล้วในผู้สูงอายุมีอาการรุนแรงขึ้น แล้วอะไรบ้าง คือสาเหตุของภาวะเบื่ออาหารหรือสูญเสียความอยากอาหารในผู้สูงอายุ เราสามารถจำแนกได้ 4 ประเภทคร่าว ๆ ดังนี้ครับ

  1. ความเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาและร่างกาย

การทำงานที่ลดลงของต่อมน้ำลาย ต่อมรับรสบนลิ้นและต่อมรับกลิ่นในจมูก ทำให้รับรู้ถึงรสชาติและกลิ่นของอาหารลดลง ทุกปัจจัยจะร่วมกันทำให้ “รับประทานอาหารไม่อร่อยเหมือนก่อน” และทำให้รับประทานอาหารต่างๆ ได้น้อยลง หากเกิดปัญหานี้อย่างต่อเนื่อง จะทำให้เกิดภาวะขาดสารอาหารได้ เช่น โลหิตจาง มวลกระดูกบาง หรือภาวะขาดวิตามินบี จนมีปัญหาการควบคุมกล้ามเนื้อหรือระบบประสาทส่วนปลาย และนอกจากการทำงานที่เสื่อมถอยลงของระบบต่างๆ ข้างต้นแล้ว ยังมีปัญหาทางด้านเหงือกและฟันอีกที่เป็นอุปสรรคของการรับประทานอาหารของผู้สูงอายุ วัยนี้มักมีการหลุดร่วงของฟัน ฟันผุและมีปัญหาเหงือกอักเสบได้ง่ายกว่า เพราะมีปริมาณน้ำลายที่น้อยลง จึงมีโอกาสที่แบคทีเรียในช่องปากจะสะสมและทำให้เหงือกหรือฟันเกิดปัญหาได้มากขึ้น2 และทำให้รับประทานอาหารได้น้อยลง

  1. ตัวเลือกของเมนูอาหารมีจำกัด

สืบเนื่องจากข้อจำกัดด้านสุขภาพช่องปากและฟัน รวมทั้งเรื่องสุขภาพที่มีโรคประจำตัวในบางคน ทำให้เมนูอาหารที่เตรียมสำหรับผู้สูงอายุบางรายมีจำกัด อาจพบเจอเมนูซ้ำๆ กัน บ่อยครั้ง รวมทั้งเนื้อสัมผัสอาหารซ้ำๆ กัน เช่น นุ่ม เหลวหรือเละ จนทำให้ความพึงพอใจในการได้รับประทานอาหารลดน้อยลงกว่าเดิม ส่งผลให้มีอาการไม่อยากรับประทานอาหารเกิดขึ้นได้

  1. ความเปลี่ยนแปลงของสังคมรอบตัวผู้สูงอายุ

คนในครอบครัวหรือเพื่อนของผู้สูงอายุ เป็นปัจจัยทางอารมณ์ที่สำคัญ หากผู้สูงอายุได้รับผลกระทบทางจิตใจเนื่องจากคนในครอบครัวไม่ให้ความสนใจ หรือมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคมที่น้อยกว่าก่อน อาจทำให้มีอารมณ์แง่ลบ ซึมเศร้า หดหู่ หรือรู้สึกไม่มีความสุขได้ ซี่งมีผลกระทบโดยตรงต่อความอยากอาหารที่ลดน้อยลง

  1. ปัจจัยอื่นๆ ที่ทำให้เกิดการสูญเสียความอยากอาหาร

เนื่องด้วยสภาพอากาศบ้านเราร้อนและชื้น อากาศลักษณะนี้มักทำให้หลายๆ คน รวมทั้งผู้สูงอายุมีอาการอึดอัด รู้สึกไม่อยากอาหาร จึงรับประทานอาหารน้อยลง และสภาพอากาศร้อนเช่นนี้ บางคนอาจรู้สึกกระหายน้ำ จึงทำให้ดื่มน้ำบ่อยๆ และเกิดความรู้สึกอิ่มท้อง ไม่อยากอาหาร ตลอดจนรับประทานอาหารได้น้อยลง ซึ่งหากมีลักษณะเช่นนี้ต่อเนื่องหลายๆ วัน อาจส่งผลให้เกิดภาวะขาดสารอาหารบางประเภทได้ในที่สุด

สาเหตุอื่นๆ ที่มีความจำเพาะเจาะจงและต้องการการดูแลมากขึ้น ได้แก่ ผู้สูงอายุบางคนมีอาการเจ็บป่วยแบบฉับพลัน เช่น มีไข้ ท้องเสีย ท้องอืด ครั่นเนื้อครั่นตัว จะส่งผลกระทบโดยตรงต่อความอยากอาหารที่ลดลงเป็นอย่างมาก ซึ่งต้องการการรักษาที่เหมาะสมและทันเวลา เพื่อลดปัญหาของอาการโรคแทรกซ้อนที่อาจพบได้ และลดโอกาสที่จะฟื้นตัวได้ช้าลงด้วย

 

จากปัญหาทั้งหมดข้างต้น หากเราพบแล้วว่าผู้สูงอายุที่อยู่ในการดูแลของเรามีสาเหตุจากข้อใด เราสามารถแก้ไขปัญหาเบื่ออาหารได้ จำแนกตามสาเหตุต่าง ๆ ได้ดังนี้ครับ

หากมีปัญหาเรื่องเบื่ออาหาร เนื่องจากมีความเปลี่ยนแปลงของร่างกาย เช่น รับรสน้อยลง ย่อยอาหารลดลง หรือปัญหาเมนูจำเจ

  • เน้นปรุงอาหารให้มีรสเปรี้ยว สดชื่น แต่ระวังอาหารจัดหวาน มัน เค็มที่จัดจนเกินไป
  • เน้นใช้เครื่องเทศหรือสมุนไพรต่างๆ มาปรุงเป็นเมนู เช่น แกงขี้เหล็ก ลูกจันทร์ ใช้ขิง ข่า กระชาย ในการปรุงอาหาร เช่น ไก่ผัดขิง แกงป่า ผัดฉ่า ซึ่งเครื่องเทศเหล่านี้จะกระตุ้นความอยากอาหารได้ดี
  • เลือกเน้นเนื้อสัตว์ที่ย่อยง่าย เช่น เนื้อไก่ส่วนที่ไม่มัน ปลาต่างๆ นำมาปรุงด้วยการนึ่ง ตุ๋น ต้ม แกง อาจเลือกวัตถุดิบกลุ่มเต้าหู้ไข่ เต้าหู้ถั่วเหลือง (นำมาปรุงเป็นเต้าหู้ทรงเครื่อง ลาบเต้าหู้) ซึ่งวัตถุดิบเหล่านี้มีโอกาสน้อยที่จะก่อให้เกิดปัญหาท้องอืดหรืออาหารไม่ย่อย
  • เพื่อลดความจำเจ อาจเน้นปรุงด้วยการต้ม ผัด แกง และเมนูต่างๆ เพื่อให้เกิดความหลากหลาย แต่ระวังการปรุง ไม่ควรทำให้มันจนเกินไป เพราะอาจทำให้รู้สึกเลี่ยนและรับประทานได้น้อยลง

หากมีปัญหาเกี่ยวกับอารมณ์หรือความเครียด ทั้งที่มาจากปัญหาของครอบครัวหรือเพื่อน

  • มีการพูดคุย ชักชวนผู้สูงอายุให้มีกิจกรรมร่วมต่าง ๆ เช่น เดินในสวนสาธารณะ ช่วยกันทำอาหาร เดินและเล่นกับสัตว์เลี้ยง เพื่อเพิ่มความสัมพันธ์ในครอบครัวและลดความวิตกกังวลบางอย่างของผู้สูงอายุได้
  • ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการรับประทานอาหารของคนในครอบครัว ให้พร้อมหน้าพร้อมตากัน จะช่วยให้ผู้สูงอายุเกิดความรู้สึกอบอุ่นมากขึ้น และอยากรับประทานอาหารได้ดีขึ้น
  • บางโอกาส สามารถต้มน้ำสมุนไพรที่หวานน้อย รวมทั้งเลือกสมุนไพรที่มีกลิ่นที่ทำให้ผ่อนคลาย เช่น ใบเตย มะตูม น้ำขิง จะช่วยบรรเทาความเครียดและอาจกระตุ้นความอยากอาหารให้ดีขึ้นได้

กรณีสภาพอากาศร้อน อึดอัดและทำให้ผู้สูงอายุไม่อยากอาหาร

  • ลดความร้อนบริเวณที่ผู้สูงอายุอยู่อาศัย โดยจัดพื้นที่ให้มีอากาศถ่ายเท เลือกให้ผู้สูงอายุสวมใส่เสื้อผ้าที่บางหรือเบาสบาย เพื่อระบายความร้อน
  • ให้ดื่มน้ำได้ แต่ระวังอุณหภูมิที่เย็นจัด ใช้วิธีให้จิบบ่อยๆ แต่อย่าดื่มทีละเยอะๆ
  • ส่งเสริมให้มีกิจกรรมทางกายเพิ่ม เช่น การเดินเล่น แกว่งแขน เพราะนอกจากจะบรรเทาอาการเครียดแล้ว ยังกระตุ้นให้มีความอยากอาหารเพิ่มขึ้นได้อีกด้วย
  • เน้นอาหารที่มีน้ำเยอะ หรือวัตถุดิบที่มีน้ำ จากผักผลไม้ – แตงกวา มะระ ผักโขม ตำลึง ฟักเขียว

การดูแลผู้สูงอายุที่เบื่ออาหารไม่ใช่เรื่องที่ยากหรือซับซ้อนเหนือความสามารถของเรา ขอเพียงเราเอาใจใส่และค่อย ๆ หาสาเหตุที่มีอยู่ จะทำให้ปัญหาการเบื่ออาหารนี้ถูกแก้ไขได้โดยไม่ยากครับ

 

Reference

  • A. Pilgrim. An overview of appetite decline in older people. Nurs Older People. 2015 Jun; 27(5): 29–35. doi: 10.7748/nop.27.5.29.e697
  • Razak PA, Richard KMJ, Thankachan RP, Hafiz KAA, Kumar KN, Sameer KM. Geriatric Oral Health: A Review Article. Journal of International Oral Health : JIOH. 2014;6(6):110-116.